Monthly Archives: maart 2011

Een (mis)calculerende burger

Maak het persoonlijk (2)

De trein was nog geen drie minuten buiten Rotterdam toen de conducteur voor mijn neus stond. Met een glimlach die de eerste echte lentedag recht deed overhandigde ik mijn vervoersbewijs en het stukje plastic dat mij recht geeft op afgeprijsd reizen. Althans, dat dacht ik.

De conducteur fronste zijn wenkbrauwen: „Er staat niets op.” „Daarom heb ik ook een kaartje, meneer,” antwoordde ik opgeruimd. „Uw kortingskaart is verlopen.” Mijn hersens kraakten in hun zoektocht naar de brief die de NS vast verstuurd had. „Nee, dat is uw eigen verantwoordelijkheid meneer.” Zijn toon was in een paar tellen twee keer veranderd. Van vriendelijk, naar wantrouwend, naar ‘zeker van kwade wil mijnerzijds.’

Voor de vriendschappelijke prijs van €51,60 kreeg ik een nieuw vervoersbewijs. Mijn netjes aangeschafte kaartje van €20,- was volgens de man een typisch geval van „Jammer, maar helaas. U heeft tóch een tijd gratis met korting gereisd.” Oftewel, ik moest maar wat meer ‘calculerende burger’ zijn. Sterker: ik had het puik geregeld en kon zelfs tevreden met mezelf zijn.

Ik zou graag zeggen dat het nare gevoel in mijn buik veroorzaakt werd door de beschuldigende houding van de conducteur. Iemand die het niet in zijn hoofd zou halen moedwillig zwart te rijden, kan zich daar behoorlijk over opwinden. Maar in werkelijkheid was die vlaag van misselijkheid het gevolg van een veel banalere gedachte.

Het was zo’n moment waarop iemand die ieder spreekwoordelijk dubbeltje drie keer omdraait, onwel wordt. (Dit zijn andere tijden. Het werkelijke omdraaien, en de existentiële twijfel, begint pas bij €2 muntstukken.) Dit was bijna exact het bedrag (€52,60) dat ik met veel tegenzin gereserveerd had om mijn puntgave paspoort te vervangen.

Mijn gedachten gingen naar een soortgelijk incident verleden jaar. Ik had mijn vuilnis zoals iedere vrijdagochtend in alle vroegte buiten gezet. Een paar weken later kreeg ik een boete thuis gestuurd. Wat bleek? De vuilniswagen was zonder kennisgeving afgeschaft en ik had mijn afval verderop in de wijk in een nieuwe container moeten deponeren. Ook toen dat nare gevoel. Enerzijds het gevoel dat het gezag je na een simpele communicatiefout meteen als een halve crimineel aanspreekt. Anderzijds ook gewoon dat absurde zelfmedelijden. Waarom ik? Ik sta te bezuinigen in de supermarkt, heb nog twee broeken waar ik me in durf te vertonen, en nu mag ik door een misverstand even honderdzoveel euro aftikken.

Dit stukje had eigenlijk over een gewichtig onderwerp moeten gaan – de wantrouwende overheid, of iets dergelijks – in plaats daarvan gaat het over het vulgairste van alle mogelijke onderwerpen. Geld. Of liever gezegd: het niet hebben en het toch kwijtraken daarvan. Overpeinzingen zijn gewoon luxegoederen. Die dus een andere keer, wanneer ik het me kan veroorloven. Bertolt Brecht schreef het al: „Erst kommt das Fressen, dann die Moral.”

.

Leave a Comment

Filed under Notities

Hyperactieve handelaar in angst: Een portret van Glenn Beck

Foto: Jill Greenberg

Afgelopen oktober schreef Mark Leibowitz in het New York Times Magazine: „Glenn Beck heeft in recordtijd de weg afgelegd van curiositeit, via kijkcijferkanon en parodie van zichzelf, naar wijsgeer.” Beck (1964) is een van de grote sterren van de rechtse nieuwszender Fox. Maar na de razendsnelle opkomst die Leibowitz beschreef, lijkt Becks geoliede machine nu te haperen. Zijn kijkers zijn het afgelopen jaar massaal weggelopen, en uit de doorgaans hermetisch gesloten Fox-organisatie klinken steeds vaker kritische geluiden.

Gevaarlijke demagoog of normale rechtse shock jock? Zelfverklaard borderline schizofreen en ADD-lijder of stem van de gewone man? Potentiële running mate van Sarah Palin in 2012 of een windbuil die zo snel zal verdwijnen als hij opgekomen is? De Amerikaanse radio- en televisiemaker Beck valt op vele manieren te omschrijven, en de meningen over hem lopen sterk uiteen. Buiten de Verenigde Staten geniet hij vooral bekendheid als de man die president Obama beschuldigde van racisme en „een diepgewortelde haat jegens blanken of de blanke cultuur.” Een opmerking die vreemd genoeg werd voorafgegaan door de woorden „Ik zeg niet dat hij niet van blanken houdt, maar…” Inderdaad iemand die trekjes van borderline vertoont en gedoemd is in de marge te opereren, zou je zeggen.

Beck geniet echter een ongekende populariteit en is een gewiekst entrepreneur. Zijn boeken behalen bijna zonder uitzondering de hoogste notering op de bestsellerlijsten, zijn tv- en radioshows trekken een miljoenenpubliek en zijn optredens door het hele land zijn steevast uitverkocht.

Beck in Washington

Op 28 augustus 2010 ziet het zwart van de mensen bij het Lincoln Memorial monument in Washington. Beck houdt eindelijk zijn ruim een jaar eerder aangekondigde ‘Restoring Honor’-rally. Het is niet toevallig ook de dag waarop Martin Luther King 47 jaar tevoren, tijdens de Great March on Washington, zijn befaamde ‘I have a dream’-speech hield. Hier geen snoeiharde aanvallen op ‘de socialist’ Obama, geen apocalyptische angstvisioenen over de nakende ondergang van het kapitalistische systeem, of dreigementen aan het adres van verwerpelijke ‘progressives.’ Hier slaat Beck een compleet andere, bijna verzoenende toon aan. Het is een ronduit vrome bijeenkomst waar de roep om het gezin, het land en God te dienen, en vreedzaam samen te leven, centraal staat.

De avond tevoren heeft hij tijdens een besloten bijeenkomst voor een uitverkochte zaal een gelijksoortige boodschap uitgedragen. Leibowitz beschreef het programma als volgt: „’Divine Destiny’ bevatte muziek, toespraken en getuigenissen van een reeks prominent spirituele sprekers – priesters, predikanten, rabbijnen, Chuck Norris.”

Hoe anders gaat het eraan toe tijdens Becks tv en radio-optredens. Op de radio deinst hij er niet voor terug kritische bellers de huid vol te schelden en op tv beent hij regelmatig als een bezetene heen en weer tussen aan weerszijden van de studio opgestelde schoolborden, waarop hij uiteenzet hoe Obama het land verwoest of hoe Europa op het punt staat in chaos te vervallen. Hier zien de miljoenen kijkers de maniakale, vaak zelfs paranoïde Beck. Een vitriool spuwende en angstaanjagende wervelwind. Ironisch genoeg werd Becks interesse in de radio gewekt door een LP van Orson Welles hoorspeluitvoering van War of the Worlds. Welles joeg zijn luisteraars de stuipen op het lijf door ze wijs te maken dat marsmannetjes zojuist Amerika hadden aangevallen.

Obama’s antithese

Beck is in zekere zin de antithese van president Obama, zijn absolute tegenpool. Aanvankelijk is hij nog opvallend mild over de nieuwe president, maar wanneer Beck begin 2009 van CNN naar Fox verhuist, verdwijnt zijn welwillendheid snel. Zijn nieuwe show, Glenn Beck, begint de dag voor Obama’s inauguratie. Becks uithalen worden feller, en hij huilt regelmatig live on air, uit vaderlandsliefde.

Hoewel Beck in zijn aanvallen op het ‘progressieve en socialistische establishment’ in Washington minstens even ver gaat als collega’s als Rush Limbaugh en Bill O’Reilly, is er één belangrijk verschil. Hij is een stuk minder voorspelbaar. Het ene moment vergelijkt hij Al Gore’s klimaatcampagne met de Holocaust, om vervolgens de Amerikaanse koopzucht te veroordelen. In O’Reilly’s programma verdedigde hij zijn onverschilligheid aangaande het homohuwelijk, waarbij hij zijn gastheer en passant nog even belachelijk maakte door spottend in de camera te zeggen: „Will the gays come and get us?”

Heeft het dan zin je af te vragen wie de echte Glenn Beck is? Nee, concludeerde Mark Lilla afgelopen december in de New York Review of Books. Beck is het schoolvoorbeeld van een demagoog, en demagogen hebben geen onveranderlijke kern. Ze zijn louter kameleontische schil, en verliezen doorgaans de aandacht van hun publiek wanneer ze zichzelf niet langer kunnen overtreffen met steeds groteskere angstbeelden. Onlangs sprak hij zelfs zijn steun uit voor de Egyptische dictator Moebarak, die onder vuur zou liggen van ‘socialisten en radicale moslims.’

Dalende kijkcijfers

Becks radicalisering lijkt niet zonder gevolgen. Hij verloor in 2010 ruim een miljoen vaste kijkers. Binnen Fox nieuws gaan steeds vaker stemmen op die kritisch zijn over Becks optreden. Medewerkers maken zich, vooralsnog anoniem, zorgen over de gevolgen voor de zender. Reclamezendtijd rond de shows van Beck wordt inmiddels gedomineerd door bedrijven die overlevingspakketten aanbieden of de betrouwbaarheid van goud aanprijzen. Het aantal bedrijven dat aan Fox kenbaar maakte niet te willen adverteren rond Becks show steeg tussen eind 2009 en september 2010 van 26 naar 296.

Maar is Beck inmiddels niet groter dan zijn werkgever? Zijn imperium strekt zich uit tot ver buiten de grenzen van Fox, en hij vaart duidelijk zijn eigen koers. Zijn belangrijkste inkomstenbron is niet zijn contract met Fox, maar de veelheid aan nevenactiviteiten. Hij verkoopt boeken – van sciencefictionromans tot geschiedenisstudies – reist het land door met uitverkochte shows, heeft een winstmakende website en er is zelfs een heuse online Glenn Beck University.

In een interview met CBS vroeg Beck zich retorisch af wanneer Amerika een land was geworden waar alles te groot is om te sneuvelen, verwijzend naar de tijdens de kredietcrisis veelgehoorde kreet ‘Too big to fail’. „What about the little guy?” De ironie wil dat Beck misschien zelf te groot om te mislukken is geworden.

Hij heeft een schare trouwe fans opgebouwd die hem ook zonder tv weet te vinden, en die zeer ontvankelijk lijkt voor zijn alarmistische boodschap. Een boodschap die doet denken aan die van Orson Welles, ongeveer zeventig jaar eerder: ze komen eraan. In het hoorspel zit een scène waarin een man in een radiocentrale vertwijfeld door de ether roept: „Isn’t there… anybody?” Het zal nog wel een tijdje duren voordat Beck hetzelfde zal zeggen.

.

Leave a Comment

Filed under Portretten

Burgerplicht

De vloer van de gymzaal aan de Erasmusstraat in het Oude Noorden is bedekt met een enorm zeil van blauw plastic. Een lange zijde biedt met moeite plaats aan zes stemhokjes. Op beide korte zijden zitten drie mensen achter een tafel. Een oudere stadswacht houdt vanaf een stoel in een hoek het geheel nauwlettend in de gaten.

,,Uw paspoort is verlopen,” zegt de voorzitter. Een van haar secondanten grijpt in: ,,Nee, een ongeldig identiteitsbewijs mag nog vijf jaar gebruikt worden.” Opgelucht neem ik het opgevouwen stempapier in ontvangst. Ik trek me discreet terug achter een schotje, om aan mijn burgerplicht te voldoen.

Naast twee kliko’s voor de ingevulde stembiljetten zitten evenzoveel dames achter een ingewikkelde afzetting. De opstelling doet vermoeden dat men een ware stormloop verwacht. Vooralsnog is het muisstil in het zaaltje.

Zorgvuldig telt een van de dames de door haar geturfde streepjes. 65 mensen tot nu toe. ,,Maar meestal wordt het pas rond een uur of twaalf druk,” zegt ze hoopvol. Als het in dit soort traditionele PvdA-bolwerken zo rustig blijft, heeft die partij een probleem.

.

Leave a Comment

Filed under Notities